Sve boje crnogorske vune
Svetlana Popović Vujotić
Život
Kad god sam u potrazi za autentičnom novinarskom pričom tražila čuvare starih zanata na sjeveru Crne Gore, znakovi pored puta kazivali su mi da prvo idem u Pljevlja, nekadašnju Taslidžu (mjesto na kamenu), gdje su najvispreniji majstori svog esnafa, od ranog srednjeg do početka novog vijeka (IX do XVI), pravili sve što se rukama moglo oblikovati, koristeći plemenite metale, kožu, tkaninu, kamen ili drvo.
Moderno doba u zabrinjavajućem deficitu zanatlija ponovo me uputilo na istu adresu.
Svetlana Živković je pljevljakinja, majka troje djece i čuvarka drevne vještine tkanja proizvoda od vune. „Odluku da se u potpunosti posvetim djeci i porodici uljepšala sam tkanjem, stvaralaštvom koje pruža neograničene mogućnosti. Od 2006. godine moj život je isprepletan različitim nitima i motivima“, kaže gospođa Živković.
Svetlana Živković
Tkanje je tradicija naših prostora ali ono pripada i čitavom svijetu pa je Svetlanu tom umijeću naučila tkalja iz tada čuvene Dragačevske zadruge. „Nekada su naše majke i bake s mukom stvarale i tkale, kako upotrebne tako i dekorativne tkanine. Danas je lakše i drugačije jer postoje predionice i mašinska obrada vune. To, međutim, ne važi za Crnu Goru gdje nema ni organizovanog otkupa i prerade ovog divnog, prirodnog materijala“, tvrdi naša sagovornica.
Vunu spremnu za tkanje, vrijedna pljevljakinja nabavlja u predionicama susjedne države a osim vune, za izradu tradicionalnih rukotvorina, koristi i pamuk. „Što se tiče tkanja najviše vremena, preciznosti i strpljenja zahtijeva pripremni proces, koji se sastoji od snovanja, navijanja na vratilo, uvođenja u niti pa u tkačko brdo i povezivanja. Tek tada može da krene proces tkanja, a ja bih rekla i uživanja“, poručuje gospođa Živković. Stranci vrednuju i prepoznaju razliku između ručnog rada i masovne industrijske proizvodnje.
Svetlana Živković srećom nije jedina koja u Pljevljima čuva život starog majstorluka (torbe, šalovi, podmetači, staze, odjevni predmeti), od čije prodaje se ne može živjeti ali se može dopuniti kućni budžet. Podrška porodice i prijatelja je najznačajnija, a od institucija, rad i trud u kontinuitetu prepoznaju Zavičajni muzej u Pljevljima i JP Nacionalni parkovi Crne Gore.
mr Jelena Đukanović
Dok tkalja iz Pljevalja, vunu nabavlja iz druge države, magistarka Jelena Đukanović, predavačica na Fakultetu za dizajn i multimediju Univerziteta Donja Gorica, na predmetu Tekstil 1 i 2, ističe da se kod nas, kao i u većini evropskih država, javlja problem viška ovčje vune, koja nikome nije potrebna. „Gašenjem tekstilne industrije u Crnoj Gori, devedesetih godina XX vijeka, prestaje organizovani otkup vune, što je od dragocjene tekstilne sirovine pretvara u otpad, i ozbiljan ekološki problem“, upozorava Đukanović.
Razlozi za odbacivanje vune nalaze se u složenom, skupom i dugotrajnom procesu dobijanja odjevnog predmeta. „U tradicionalnim domaćinstvima taj postupak je obuhvatao: gajenje ovaca, strižu vune, ručno odvajanje nečistoća iz runa, pranje vune u kazanima, ispiranje u rijekama i potocima, sušenje na suncu, raščešljavanje, grebenanje i vlačanje, predenje, bojenje, tkanje ili pletenje, vez ili konačno šivenje odjevnog predmeta“, objašnjava magistarka Đukanović.
Velika količina otpadne vune nastaje i kao nusprodukt stočarstva, gdje se ovce gaje zbog mesa i mlijeka. Savremena tehnologija pokušava da nađe rješenje za taj problem u kreiranju proizvoda za izolaciju od vune u građevinarstvu (eco-friendly projekti), ili u poljoprivredi (sporo razgradivo gnojivo).
Industrijska prerada vune je takođe komplikovana ali je cjelokupan proces mehanizovan a dobijeni tekstil raznovrsniji za odjevnu, ambijentalnu ili drugu namjenu. Stvarni razlog zbog kojeg je vuna potisnuta je uticaj „sintetičkog lobija“. Pojava vještačkih vlakana početkom četrdesetih godina XX vijeka, dovela je do revolucije u modnoj i tekstilnoj industriji (jeftina i dugotrajna odjeća u većim serijama, dostupna najširoj populaciji).
„Vuneno vlakno je jedan od najsavršenijih prirodnih materijala, čija morfološka svojstva savremena tehnologija još nije uspjela da dostigne, a zbog kompleksnog i skupog procesa prerade, možemo zaključiti da je vuna luksuzni materijal. Dokazuje to i svjetska modna industrija izuzetno visokom cijenom proizvoda napravljenih od vune ovaca plemenitih pasmina, kao što je merino, zatim alpaka, lama ili kamilja dlaka“, kaže mr Đukanović.
Argument: Vuna i proizvodi od vune sa potpisom Made in Montenegro, kao autentična i poželjna promocija države kao turističke destinacije?
Mr Đukanović: Vaše pitanje je ujedno i odgovor, skoro je nemoguće pokrenuti tako kompleksan projekat ukoliko ga država ne prepozna kao svoju šansu i ne stane iza njega. Zemlje u okruženju su poreskim i drugim olakšicama kreirale prostor i pravni okvir za popularizaciju, obnovu i razvoj zanatstva. Osim organizovanog otkupa i procesa obrade vune, bilo bi neophodno organizovati obuku i usavršavanje novih prelja, pletilja i tkalja. Savladavanje tehnika i vještina ručnog rada je proces. Ministarstvo kulture i medija Crne Gore poslednjih godina motiviše mlade stvaraoce da se angažuju u oblasti kreativnih industrija, što može biti prvi i značajan korak u pozicioniranju Crne Gore na tržištu evropskih kreativnih industrija. Koncept unikatnih, ručno pletenih i tkanih proizvoda, ili malih serija luksuzne odjeće može biti šansa za domaće dizajnere i žene iz lokalne zajednice, koje bi ih realizovale.
Naša sagovornica kaže da vunu koju i sama koristi najčešće za izradu djela malog formata, radove primijenjene i konceptualne umjetnosti, dobija od prijatelja stočara, jer ta sirovina na našem tržištu praktično nema cijenu. Nekada je važilo pravilo da kilogram vune košta kao kilogram soli. Sada za otkup jednog runa stočar u Crnoj Gori skoro da ne može platiti ni strižu ovce.
Prema podacima sa svjetskog tržišta, cijena vune varira zavisno od finoće vlakna, pa je početkom 2026. godine za kilogram kvalitetne neobrađene vune u većim količinama, trebalo izdvojiti 14 eura i tek neznatno manje za istu količinu grublje sirovine (berza). Maloprodajne cijene prerađene vune su znatno više, pa kilogram uvoznog premijum prediva od merino vune ili mješavine sa kašmirom,u Evropskim državama može dostići nekoliko desetina eura.
Ko je najveći proizvođač vune u svijetu? Pitanje je koje se često uz osmijeh ponavlja kada se želi reći da se nekada, navodno, učilo mnogo više nego sada. Protok vremena nije promijenio odgovor: Australija.
Priča o vuni i njenoj upotrebi sasvim je namjerna jer će Evropa Dan vune (European Wool Day), obilježiti 9.aprila. Ove godine domaćin tradicionalne manifestacije je Irska.
Mr Jelena Đukanović, autorka Međunarodnog multidisciplinarnog projekta „Sve boje Crne Gore – bojenje vune biljnim bojama“, i osnivačica Instituta za vunu Crne Gore ističe podatak da je na čelu organizatora događaja Europian Wool Exchange Foundation (Evropska fondacija za razmjenu vune), dr Alberto Costa, hirurg specijalizovan za karcinom dojke. On je kroz dugogodišnju praksu ustanovio da se brže i bolje oporavljaju pacijentkinje koje pletu, zbog čega je pokrenuo projekat „Therapeutical Knitting“ („Terapeutsko pletenje“).
European Wool Day već je prerastao granice evropskog kontinenta i dobija obrise globalnog događaja, doprinoseći značajno popularizaciji vune i njenom značaju za ljudsko zdravlje sa više aspekata (liječenje demencije i dr.anksioznih stanja, art terapija…), ali i češćoj upotrebi vune u savremenom kontekstu, kao materijal za umjetničko izražavanje i stvaralaštvo.
Institut za vunu Crne Gore u saradnji sa Tekstilno tehnološkim fakultetom Sveučilišta u Zagrebu, predstavio se prošle godine u Rimu sa tri filma pod nazivom „Wool for Health“ („Vuna za zdravlje“), a ove godine, u Irskoj, to će biti inovativni proizvod „Baby Rug“ („Tepih za bebe“), od domaće vune obojene biljnim bojama, autorke Sofije Đukanović.